De godsdienst van Perzie werd hervormd door Zoroaster maar Mithras behield in het Iraanse hoogland zijn hoge plaats.

Bij de verovering van Perzie door de Babyloniers kwam de cultus in contact met de Chaldeeïsche astronomie en de cultus van Marduk en Tammuz.

Deze gewijzigde vorm van de cultus reisde verder noord- en westwaarts en werd de staatscultus van Armenië. Van hieruit ging hij naar Pontus, Cappadocië en Cilicië. Hier kwam de cultus in contact met de Phrygische cultus van Cybele en Attis.

Het vereren van inheemse goden onder Romeinse naam of op Romeinse wijze werd en wordt “Interpretatio Romana” genoemd. Deze speciale vorm van romanisering werd waarschijnlijk niet door de “Romeinse bezetter” van bovenaf afgedwongen. De sacra privata waren immers een vrijwillige aangelegenheid van inheemse groepen. Wel zullen de Romeinen deze vorm van religieuze romanisering graag hebben aangemoedigd. Het lijkt erop of de verering van inheems-Romeinse goden een privé-initiatief was van groepen uit de provinciale inheemse bevolking die hierdoor o.a. wilden laten zien hoe “Romeins” men wel niet was geworden.

Mithras sprak de soldaten aan: hij was een vechter, hij was de god van de trouw, de mannelijkheid en de trouw. Hij hechtte veel belang aan vriendschap en broederlijkheid. Tegelijkertijd verspreidde de cultus zich, door de oosterse slaven en de handelaars, naar alle steden van het rijk

In Rome zijn er meer dan 100 inscripties, opgedragen aan Mithras terug gevonden, samen met ongeveer evenveel beeldfragmenten en een serie Mithraea in alle delen van de stad. Een van de grootste tempels, gebouwd in Italië, ligt onder de huidige kerk van San Clemente, nabij het Colosseum te Rome.

Vele historici, zelfs Romeinse, stonden, en staan nog steeds, versteld over de gelijkenissen tussen het geloof in Mithras en het geloof in Christus.

Echt veel van de cultus weten we niet. We kunnen alleen afgaan op wat we terugvinden: resten van mithraea, vaatwerk, beelden, bronzen, afbeeldingen en teksten. We hebben verwijzingen naar twee Romeinse schrijvers, die over de cultus geschreven hebben, maar die werken zijn verloren.

We weten wel dat Mithras een militant karakter had, altijd klaar om ten strijde te trekken, klaar om anderen te helpen in hun strijd tegen het kwade en hen naar de overwinning te brengen. De cultus van Mithras was dus een vorm van militaire dienst; het leven op aarde een veldtocht geleid door de overwinnende god.

Net als in het leger bestaan er in de cultus graden. Er zijn er zeven:

• Corax (de raaf)
• Nymphus (de bruid)
• Miles (de soldaat)
• Leo (de leeuw)
• Perses (de Pers)
• Heliodromus (de zonnerenner)
• Pater (de vader)

Elke graad kent zijn eigen initiatieriten. Welke dat zijn, kunnen we alleen maar vermoeden aan de hand van de afbeeldingen. De corax, nymphus en miles zouden gewone volgelingen zijn, terwijl de andere graden de beoefenaars van de ritus waren.

 

Het succes van Mithras is makkelijk te begrijpen. door de initiatieriten was er een persoonlijke relatie tussen de mens en zijn god. De oosterse culten legden de nadruk op persoonlijke redding gedurende het leven en in het hiernamaals. Bij de traditionele Romeinse goden ontbrak zo’n band tussen godheid en gelovige.

Mithras aanhangers voerden zelfcontrole, zelfverloochening en seksuele onthouding, hoog in hun vaandel. Mithras vertegenwoordigde een ethisch systeem, waarin broederschap werd aangemoedigd, om gezamenlijk kunnen te vechten tegen de krachten van het kwaad.

Zij geloofden dat de weldadige krachten van de god hun lijden zou verlichten en dat hij hen de onsterfelijkheid zou geven en de eeuwige zaligheid in de wereld die zou komen. Iedereen keek uit naar het Laatste Oordeel, de dag waarop de doden zouden verrijzen en Mithras de ware gelovigen het Paradijs zou binnen leiden. Zo zou al het bestaande vernield worden en het Licht de Duisternis overwinnen.

Door een rituele doop onderging de gelovige een zuivering. Dit gebeurde tijdens een ceremonie, waarin men wijn dronk en brood at en men deze met de volgende woorden aankondigde:

Hij die niet eet van mijn lichaam en drinkt van mijn bloed, zodat hij niet één wordt met mij en ik niet met hem, dezelfde zal niet gered worden.

Zondagen waren opgedragen aan Mithras de god, het was de dag des Heren.

Jaarlijks werd de geboorte van de god Mithras gevierd op 25 december.

De belangrijkste daad die Mithras stelde was zijn strijd met een symbolische stier, die hij overwon en offerde. Uit het bloed van dit offer kwam dan de vrede en de overvloed, gesymboliseerd door de graanaren. In de oude Perzische geschriften was de stier Mithras zelf, de god offerde bijgevolg zichzelf voor het heil der mensheid.

Later werd de stier vervangen door een ram; maar de ram uit de zodiak (Aries) was in de Perzische zodiak een lam (Bundahish,11,2 ) Dus werd er een lam geofferd.

Na zijn aardse opdracht volbracht te hebben, neemt hij een Laatste Avondmaal met zijn twaalf gezellen. Daarna stijgt hij ten hemel op, om van daaruit voor eeuwig de gelovige te beschermen.

De Mithrascultus beleefde zijn grootste bloei in de 2e tot begin 4e eeuw, toen er zelfs keizers ingewijd waren en er steeds een Pater Patrum bij de keizerlijke hofhouding rondliep.

Het Romeinse zoeken naar een monotheïstische cultus, onderbouwd door filosofische doctrines, leidde naar een allesomvattende staatscultus van de Onoverwinnelijke Zon. In 210 probeerde keizer Heliogabalus de voorstelling van de Syrische zonnegod Baäl van Emessa in Rome op te dringen. Maar de Romeinen slikten het niet dat een stuk zwarte rots voor de zon moest doorgaan. Heliogabalus werd afgezet

Omdat er een Damnatio Memoriae was uitgesproken over alles wat met keizer Heliogabalus te maken had, deelde ook Sol in de klappen. Dit probleem werd handig omzeild door Mithras meer op de voorgrond te plaatsen. Was Mithras immers niet ooit begonnen als Indiaase zonnegod? Was Mithras niet het licht? In de Mithrascultus was de verlossende god al sterk in verband gebracht met Sol. Keizer Aurelianus (270-275) bouwde een grote tempel ter ere van de Zon, als de enige hemelse, almachtige en goddelijke kracht, op het Campus Martius. Om de vier jaar waren er nu ook grootse feestelijkheden ter ere van de nieuwe staatsgod en de zonnecultus kreeg een eigen priesterkorps hiervoor.

Deze zonnecultus was niet echt de leer van het mithracisme, maar het deed er wel zijn voordeel mee. In 307 riepen keizer Diocletianus en zijn medekeizers Mithras uit tot Weldoener van het Rijk. Nu stond de cultus op het toppunt van zijn macht.

Om rust te hebben in het rijk in deze moeilijke tijden, hebben we één cultus nodig, de mijne. Keizer Constantijn (ook een Mithras-ingewijde), koos in 310 voor de christenen. Gedurende zijn regering en die van zijn zonen, was er nog een goede verstandhouding tussen de christenen (die overigens meer met elkaar aan het vechten waren) en de heidense anderen. Zoals de talrijke aanhangers van Mithras.

Vanaf 376-377 begon men in Rome het heidendom wettelijk te vervolgen. Maar de verdwijning van de culten van het heidendom moet meer gezocht worden in het feit dat hun ceremonies en doctrines door de Kerk overgenomen werden. Zodat zij als het ware geabsorbeerd werden door hun vijand. Zo ook de cultus van Mithras De moeilijkheden begonnen met een edict van Gratianus uit 382, dat de niet-christelijke beelden in het gebouw van de senaat van Rome verbood. Het einde kwam nader door de edicten van Theodosius I: 27 feb. 391; alle openbare heidense offers in Rome en alle bezoeken aan heidense tempels werden verboden. De uiteindelijke genadeslag kwam op 8 nov. 392, toen elke niet-christelijke praktijk, ook privé, zwaar werd gestraft. Dat het zo’n vaart niet liep bewijzen de herhaalde jaarlijkse hernieuwingen van deze wetten. Toch nam het Christendom geleidelijk de macht in het Romeinse rijk over. De ondergang van Mithras was een feit.